نشست تخصصی برنامههای جغرافیای سیاسی و پاسخگویی به نیازهای نسل جدید دانشجویان در ایران، روز سهشنبه ۹ تیرماه ۱۴۰۵ به همت گروه جغرافیای سیاسی دانشگاه تربیت مدرس، انجمن علمی دانشجویی جغرافیای سیاسی، و انجمن ژئوپلیتیک ایران در سالن دکتر شکویی دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس برگزار شد.
این نشست با هدف بررسی وضعیت کنونی برنامههای آموزشی رشته جغرافیای سیاسی، ارزیابی میزان انطباق آنها با تحولات علمی و نیازهای نسل جدید دانشجویان، و همچنین واکاوی راهکارهای ارتقای کیفیت آموزش، پژوهش و جایگاه حرفهای این رشته در نظام آموزش عالی کشور برگزار شد. در این نشست، جمعی از استادان حوزه جغرافیای سیاسی از دانشگاههای مختلف کشور حضور یافتند و طی چند ساعت، مهمترین چالشها، فرصتها و چشماندازهای پیشروی این رشته را از منظر آموزش، پژوهش، اشتغال و پاسخگویی به نیازهای جامعه و نظام حکمرانی مورد بحث و بررسی قرار دادند.
در ابتدای جلسه دکتر ابراهیم رومینا، به عنوان دبیر نشست با اشاره به اهمیت بازنگری مستمر در برنامههای آموزشی، اظهار داشت که تحولات پرشتاب علمی، فناوری و ژئوپلیتیکی، بازاندیشی در سرفصلهای آموزشی و انطباق آنها با نیازهای روز جامعه و نظام آموزش عالی را به ضرورتی اجتنابناپذیر تبدیل کرده است. به گفته وی، این نشست فرصتی برای بهرهگیری از دیدگاههای استادان و صاحبنظران جغرافیای سیاسی بهمنظور تدوین برنامههای آموزشی کارآمدتر و متناسب با نیازهای نسل جدید دانشجویان است. وی همچنین با اشاره به برنامه وزارت علوم برای بازنگری سرفصلهای آموزشی رشته جغرافیای سیاسی، بر ضرورت مشارکت فعال اعضای هیئت علمی دانشگاههای کشور در این فرایند تأکید کرد و هدف از برگزاری این نشست را گردآوری دیدگاهها و پیشنهادهای تخصصی جامعه علمی جغرافیای سیاسی عنوان کرد.
در ادامه نشست، دکتر محمد رضا حافظنیا با مروری بر روند شکلگیری و توسعه رشته جغرافیای سیاسی در ایران، به پیشینه تأسیس این رشته در دانشگاههای کشور و تلاشهای صورتگرفته برای تثبیت جایگاه آن در نظام آموزش عالی اشاره کرد. وی با بیان اینکه جغرافیای سیاسی طی چند دهه گذشته از نظر تولید منابع علمی، تربیت نیروی انسانی متخصص و گسترش فعالیتهای پژوهشی رشد قابل توجهی داشته است، اظهار داشت که این دستاوردها حاصل تلاش جمعی استادان و پژوهشگران این حوزه بوده است. وی در ادامه، یکی از مهمترین دغدغههای خود را کاهش حساسیت جامعه علمی نسبت به مسائل راهبردی رشته دانست و تأکید کرد که توسعه و ارتقای جایگاه جغرافیای سیاسی نباید صرفاً بر عهده تعداد محدودی از استادان باشد، بلکه همه اعضای این جامعه علمی باید در فرآیندهای تصمیمسازی، برنامهریزی آموزشی و پیگیری مطالبات حرفهای مشارکت مؤثر داشته باشند. دکتر حافظنیا با اشاره به فرآیند بازنگری برنامههای آموزشی، این مقطع را فرصتی ارزشمند برای اصلاح و روزآمدسازی سرفصلها دانست و از استادان خواست با ارائه پیشنهادهای تخصصی، در تدوین برنامههایی متناسب با نیازهای آینده کشور مشارکت کنند.
ضرورت پایبندی به استانداردهای آموزشی
در بخش دیگری دکتر حافظنیا بر ضرورت پایبندی به سرفصلهای مصوب وزارت علوم تأکید کرد و یادآور شد که هرچند استادان میتوانند بخشی از زمان آموزش را به مباحث جدید و تحولات روز اختصاص دهند، اما حفظ چارچوب علمی رشته و رعایت ساختار مصوب برنامههای درسی از الزامات آموزش دانشگاهی است.
وی اظهار داشت که نوآوری در تدریس باید در راستای تقویت هویت علمی جغرافیای سیاسی باشد و استفاده از منابع و مباحث خارج از حوزه تخصصی رشته نباید جایگزین آموزش مبانی اصلی شود. به اعتقاد وی، تقویت بنیانهای نظری در کنار پرداختن به موضوعات نوظهور، زمینه تربیت دانشآموختگانی توانمند و پاسخگو به نیازهای جامعه را فراهم خواهد کرد.
ضرورت مشارکت جامعه علمی در آینده رشته
دکتر حافظنیا در ادامه با اشاره به چالشهای پیش روی جغرافیای سیاسی، از استادان و پژوهشگران خواست نقش فعالتری در انجمنهای علمی، کمیتههای برنامهریزی آموزشی و فرآیندهای تصمیمسازی ایفا کنند. وی تأکید کرد که آینده این رشته به میزان مشارکت جامعه علمی در دفاع از هویت، جایگاه و حقوق حرفهای آن وابسته است.
وی همچنین بر ضرورت پیگیری مسائل مرتبط با اشتغال دانشآموختگان، تقویت جایگاه جغرافیای سیاسی در ساختارهای اجرایی کشور و توسعه ارتباط با نهادهای سیاستگذار تأکید کرد و خواستار همافزایی بیشتر میان دانشگاهها، انجمنهای علمی و دستگاههای اجرایی شد.
همچنین تعدادی از استادان حاضر در نشست به بیان دیدگاههای خود درباره چالشهای پیش روی رشته جغرافیای سیاسی و الزامات بازنگری برنامههای آموزشی پرداختند. محور مشترک سخنان آنان، ضرورت انطباق آموزشهای دانشگاهی با تحولات جهانی، نیازهای کشور و انتظارات نسل جدید دانشجویان بود. اساتید حاضر با اشاره به اینکه مسائل امروز جهان دیگر صرفاً ماهیت ملی ندارند، اظهار داشتند که بسیاری از چالشهای معاصر، از جمله تغییرات اقلیمی، بحران آب، امنیت غذایی، تحولات انرژی، فناوریهای نوین، هوش مصنوعی، مهاجرت، نابرابریهای اقتصادی و تنشهای ژئوپلیتیکی، ابعاد فراملی پیدا کردهاند و تحلیل آنها نیازمند رویکردهای نوین در جغرافیای سیاسی است. همچنین تاکید شد که بازنگری برنامههای آموزشی باید با در نظر گرفتن این تحولات انجام شود تا دانشآموختگان بتوانند درک عمیقتری از مسائل پیچیده جهان امروز داشته باشند و در حل مسائل ملی و منطقهای نقش مؤثرتری ایفا کنند.
توجه به روندهای نوظهور جهانی
در ادامه، بر ضرورت توجه به روندهای نوظهور جهانی در تدوین برنامههای آموزشی تأکید شد. از جمله مهمترین موضوعاتی که در این بخش مطرح شد میتوان به تغییرات اقلیمی، بحران منابع آب، امنیت انرژی، فناوریهای نوین، هوش مصنوعی، اقتصاد دیجیتال، امنیت سایبری و رقابتهای ژئوپلیتیکی قدرتهای جهانی اشاره کرد. سخنرانان معتقد بودند که این تحولات نه تنها آینده نظام بینالملل، بلکه آینده ایران را نیز تحت تأثیر قرار میدهد و از اینرو، جغرافیای سیاسی باید بیش از گذشته به مطالعه این موضوعات بپردازد. همچنین بر این نکته تأکید شد که برنامههای آموزشی آینده باید دانشجویان را برای تحلیل مسائل چندبعدی، شبکهای و پیچیده آماده کنند و از رویکردهای سنتی فاصله بگیرند.
ضرورت توسعه همکاریهای علمی بینالمللی
در بخش دیگری از نشست، بر اهمیت توسعه ارتباطات علمی با مراکز پژوهشی و دانشگاههای معتبر جهان تأکید شد. سخنرانان با اشاره به تجربه حضور در برخی مجامع علمی بینالمللی، خاطرنشان کردند که ظرفیتهای گستردهای برای مشارکت پژوهشگران ایرانی در پروژههای مشترک، بهویژه در حوزههایی مانند دیپلماسی آب، تغییرات اقلیمی، امنیت محیطزیست و مطالعات ژئوپلیتیکی وجود دارد.
به اعتقاد آنان، تقویت مهارتهای زبانی، آشنایی با فناوریهای نوین و حضور فعال در شبکههای علمی بینالمللی، میتواند زمینه حضور دانشآموختگان جغرافیای سیاسی در عرصههای پژوهشی جهانی را فراهم کند.
پیشنهاد ایجاد گرایشهای جدید
یکی از مهمترین پیشنهادهای مطرحشده در نشست، بازنگری در گرایشهای آموزشی رشته جغرافیای سیاسی بود. استادان حاضر با اشاره به نیازهای جدید کشور و تغییرات محیط بینالمللی، پیشنهاد کردند که در کنار گرایشهای موجود، زمینه ایجاد حوزههای تخصصی جدید نیز بررسی شود. در این میان، «ژئواکونومی» بهعنوان یکی از مهمترین حوزههای آینده معرفی شد. سخنرانان با تأکید بر افزایش نقش اقتصاد در مناسبات ژئوپلیتیکی، توسعه کریدورهای بینالمللی، تجارت جهانی و امنیت انرژی، معتقد بودند که تربیت متخصصان این حوزه میتواند علاوه بر پاسخگویی به نیازهای کشور، فرصتهای شغلی جدیدی نیز برای دانشآموختگان ایجاد کند. علاوه بر ژئواکونومی، پیشنهاد شد موضوعاتی همچون ژئوپلیتیک فناوری، ژئوپلیتیک انرژی، آیندهپژوهی، مدیریت ریسکهای ژئوپلیتیکی و حکمرانی سرزمینی نیز در برنامههای آموزشی مورد توجه قرار گیرد.
تقویت پیوند دانشگاه با جامعه و بازار کار
بخش دیگری از مباحث نشست به ضرورت کاربردیتر شدن آموزشهای دانشگاهی اختصاص داشت. استادان حاضر بر این باور بودند که جغرافیای سیاسی، علاوه بر رسالت علمی و آموزشی، باید بتواند در حل مسائل کشور نیز نقشآفرینی کند. در این راستا، بر توسعه همکاری میان دانشگاهها، دستگاههای اجرایی، اندیشکدهها، مراکز مطالعات راهبردی و بخش خصوصی تأکید شد تا دانشجویان ضمن آشنایی با مسائل واقعی کشور، فرصت بیشتری برای حضور در بازار کار و فعالیتهای حرفهای پیدا کنند. همچنین پیشنهاد شد برنامههای آموزشی با تأکید بر مهارتآموزی، آموزشهای میدانی، تحلیل سیاستی، آیندهپژوهی، تحلیل داده و فناوریهای نوین بازطراحی شوند تا توانمندی حرفهای دانشآموختگان بیش از پیش ارتقا یابد.
اشتغال دانشآموختگان و ارتباط با نهادهای اجرایی
یکی از محورهای مهم نشست، بررسی وضعیت اشتغال دانشآموختگان جغرافیای سیاسی و راهکارهای تقویت جایگاه حرفهای این رشته بود. در این بخش، استادان حاضر با اشاره به ظرفیتهای علمی و تخصصی فارغالتحصیلان، بر این نکته تأکید کردند که توانمندیهای آنان هنوز بهطور شایسته در ساختارهای اجرایی و سیاستگذاری کشور مورد استفاده قرار نگرفته است. در جریان نشست، به تلاشهای انجامشده طی سالهای گذشته برای تعریف جایگاه شغلی رشته جغرافیای سیاسی در دستگاههای اجرایی، از جمله مکاتبات با وزارت کشور، سازمان اداری و استخدامی و سایر نهادهای مرتبط، اشاره شد. با وجود برخی اقدامات، حاضران معتقد بودند که این تلاشها هنوز به نتایج مطلوب منجر نشده و لازم است با مشارکت دانشگاهها، انجمنهای علمی و دستگاههای اجرایی با جدیت بیشتری پیگیری شود. از جمله پیشنهادهای مطرحشده، اصلاح شرایط احراز مشاغل تخصصی، بهویژه در حوزههای امور بینالملل، مطالعات راهبردی، مدیریت مرزها، برنامهریزی سرزمینی و تحلیلهای ژئوپلیتیکی بود. شرکتکنندگان بر این باور بودند که حضور متخصصان جغرافیای سیاسی در این حوزهها میتواند به ارتقای کیفیت تصمیمگیری و سیاستگذاری در کشور کمک کند.
نقش انجمنهای علمی در توسعه رشته
بخش دیگری از نشست به بررسی نقش انجمنهای علمی در پیشبرد اهداف آموزشی و حرفهای جغرافیای سیاسی اختصاص یافت. در این بخش، بر اهمیت نقش انجمن ژئوپلیتیک ایران، کمیسیون جغرافیای سیاسی انجمن جغرافیای ایران و سایر تشکلهای علمی در ایجاد همگرایی میان دانشگاهها، پیگیری مطالبات حرفهای و مشارکت در بازنگری برنامههای آموزشی تأکید شد. سخنرانان اظهار داشتند که انجمنهای علمی میتوانند با تشکیل کارگروههای تخصصی، برگزاری نشستهای علمی، انجام نظرسنجی از استادان و دانشجویان و ارائه پیشنهادهای کارشناسی به وزارت علوم، نقش مؤثری در ارتقای کیفیت برنامههای آموزشی ایفا کنند.همچنین پیشنهاد شد ارتباط میان انجمنهای علمی و دانشگاهها تقویت شود تا زمینه مشارکت گستردهتر اعضای هیئت علمی و پژوهشگران در تصمیمگیریهای مرتبط با آینده رشته فراهم شود.
تأکید بر تولید منابع علمی و ارتقای کیفیت آموزش
از دیگر موضوعات مطرحشده در نشست، ضرورت تولید منابع علمی متناسب با نیازهای روز بود. شرکتکنندگان با اشاره به رشد حوزههای نوین جغرافیای سیاسی، بر لزوم تألیف کتابهای درسی، تدوین منابع آموزشی بومی و توسعه پژوهشهای کاربردی تأکید کردند. در این بخش، یادآوری شد که استفاده از منابع علمی معتبر و بهروز، در کنار تولید آثار تألیفی توسط استادان رشته، میتواند به ارتقای کیفیت آموزش و تقویت هویت علمی جغرافیای سیاسی کمک کند. همچنین تأکید شد که بهرهگیری از منابع سایر رشتهها باید در چارچوب اهداف و مبانی جغرافیای سیاسی صورت گیرد و جایگزین ادبیات تخصصی این حوزه نشود.
جمعبندی مباحث
در پایان نشست، شرکتکنندگان بر این نکته اتفاق نظر داشتند که رشته جغرافیای سیاسی، با وجود دستاوردهای ارزشمند در حوزه آموزش و پژوهش، برای پاسخگویی به نیازهای نسل جدید دانشجویان و ایفای نقش مؤثرتر در حل مسائل کشور، نیازمند تحول در برنامههای آموزشی، تقویت مهارتهای کاربردی، توسعه ارتباط با نهادهای اجرایی و گسترش همکاریهای علمی است. همچنین تأکید شد که بازنگری برنامههای آموزشی باید با مشارکت همه استادان و صاحبنظران رشته انجام شود تا ضمن حفظ هویت علمی جغرافیای سیاسی، زمینه تربیت دانشآموختگانی توانمند، مسئلهمحور و متناسب با نیازهای آینده کشور فراهم شود.
پیشنهادهای نشست
در پایان، مهمترین پیشنهادهای مطرحشده عبارت بودند از:
- بازنگری جامع برنامههای آموزشی کارشناسی ارشد و دکتری جغرافیای سیاسی با مشارکت استادان دانشگاههای کشور؛
- تقویت آموزش مهارتهای کاربردی در کنار مبانی نظری؛
- توجه ویژه به موضوعات نوظهور از جمله ژئواکونومی، ژئوپلیتیک فناوری، امنیت انرژی، هوش مصنوعی، آیندهپژوهی و تغییرات اقلیمی در برنامههای درسی؛
- توسعه همکاری میان دانشگاهها، انجمنهای علمی و دستگاههای اجرایی؛
- پیگیری اصلاح شرایط احراز مشاغل مرتبط با جغرافیای سیاسی و گسترش فرصتهای شغلی دانشآموختگان؛
- حمایت از تولید منابع علمی، کتابهای درسی و پژوهشهای مسئلهمحور؛
- توسعه همکاریهای علمی بینالمللی و حضور فعالتر پژوهشگران ایرانی در شبکههای علمی جهانی؛
- استمرار برگزاری نشستهای تخصصی برای بررسی مسائل روز و نیازهای آینده رشته.
