کتاب رقابت قدرت‌های بزرگ در قرن بیست‌ویکم به بررسی تحولات ژئوپلیتیکی و کانون‌های تنش در نظام بین‌الملل معاصر می‌پردازد؛ مناطقی که در نتیجه رقابت قدرت‌های بزرگ، تلاقی منافع راهبردی و هم‌پوشانی حوزه‌های نفوذ، به کانون‌های بالقوه یا بالفعل منازعه تبدیل شده‌اند. این اثر با تمرکز بر مناطقی همچون اروپای شرقی، خاورمیانه و آسیای شرقی، نقش عوامل جغرافیایی را در شکل‌گیری رقابت‌های قدرت و بازآرایی روابط بین‌الملل بررسی می‌کند.
محور اصلی کتاب، تبیین چگونگی تبدیل برخی مناطق جغرافیایی به نقاط اشتعال ژئوپلیتیک است؛ مناطقی که در آن‌ها مجموعه‌ای از عوامل تاریخی، سیاسی، اقتصادی، راهبردی و فناورانه، زمینه‌ساز افزایش تنش و تشدید رقابت‌های بین‌المللی می‌شوند. از این منظر، ژئوپلیتیک نه‌تنها چارچوبی برای شناخت توزیع قدرت در فضا، بلکه ابزاری تحلیلی برای درک منشأ و پیامدهای رقابت‌های راهبردی در جهان معاصر به شمار می‌رود.
در این کتاب، طیفی از عوامل مؤثر بر شکل‌گیری کانون‌های تنش ژئوپلیتیک مورد توجه قرار گرفته است؛ از جمله رقابت بر سر منابع طبیعی، کنترل مسیرهای انتقال انرژی و زیرساخت‌های راهبردی، اختلافات سرزمینی و دریایی، تغییر در موازنه قدرت منطقه‌ای، تنش‌های قومی و مذهبی و رقابت برای دستیابی به برتری فناورانه و نظامی. همچنین، تحولات مرتبط با فناوری‌های پیشرفته، نیمه‌رساناها و فناوری هسته‌ای در چارچوب رقابت قدرت‌های جهانی و پیامدهای آن برای امنیت بین‌المللی بررسی می‌شوند.
هدف اصلی کتاب، گردآوری و تحلیل مجموعه‌ای از مقالات درباره تحولات مهم ژئوپلیتیکی و جغرافیای سیاسی در دهه اخیر و بررسی تأثیر آن‌ها بر ساختار و پویایی نظام بین‌الملل است. این اثر می‌کوشد با تبیین روابط میان جغرافیا، قدرت و راهبرد، زمینه‌های شکل‌گیری کانون‌های جدید تنش را شناسایی کرده و پیامدهای آن‌ها را برای ثبات منطقه‌ای و امنیت جهانی مورد واکاوی قرار دهد.
رویکرد کتاب بر این مبنا استوار است که فهم رقابت قدرت‌های بزرگ مستلزم توجه هم‌زمان به ویژگی‌های جغرافیایی مناطق، اهمیت منابع و زیرساخت‌های راهبردی، موقعیت ژئواستراتژیک کشورها و تحولات سیاسی و فناورانه است. بر همین اساس، مطالعات موردی و چارچوب‌های نظری مطرح‌شده در این اثر، ابعاد مختلف رقابت‌های قدرت را در پیوند با تحولات فضایی و منطقه‌ای بررسی می‌کنند. این رویکرد امکان شناخت بهتر ارتباط میان تحولات منطقه‌ای و روندهای کلان جهانی را فراهم می‌سازد و نشان می‌دهد که چگونه تلاقی منافع قدرت‌های بزرگ در مناطق حساس می‌تواند بر الگوهای همکاری، رقابت، اتحاد و منازعه در نظام بین‌الملل تأثیر بگذارد.
از جمله موضوعات مورد توجه کتاب، نقش منابع طبیعی، به‌ویژه نفت و گاز، و زیرساخت‌های انتقال انرژی در شکل‌گیری رقابت‌های ژئوپلیتیک است. همچنین، اختلافات سرزمینی و دریایی، از جمله منازعات دریای چین جنوبی و تحولات مرتبط با شبه‌جزیره کریمه، در کنار رقابت بر سر منابع و مسیرهای کشتیرانی در دریای مدیترانه، دریای سیاه، دریای بالتیک و اقیانوس منجمد شمالی، از منظر اهمیت راهبردی و پیامدهای امنیتی بررسی می‌شوند. افزون بر این، تنش‌های قومی، مذهبی و تاریخی، رقابت فناورانه میان قدرت‌های جهانی و مسائل مرتبط با فناوری هسته‌ای، از دیگر محورهایی هستند که در تحلیل کانون‌های تنش و بی‌ثباتی منطقه‌ای مورد توجه قرار گرفته‌اند.
کتاب در هفت بخش سازمان‌دهی شده است تا مقالات با توجه به ماهیت و موضوع آن‌ها در چارچوبی منسجم دسته‌بندی شوند. مجموعه مقالات، ابعاد مختلف رقابت قدرت‌های بزرگ را از منظر جغرافیای سیاسی، ژئوپلیتیک، روابط بین‌الملل و جغرافیای منطقه‌ای بررسی می‌کند و بر پیوند میان مناطق ژئواستراتژیک، زیرمجموعه‌های ژئوپلیتیکی، مناطق شکننده و نقاط اشتعال ژئوپلیتیک تأکید دارد. این ساختار به خواننده امکان می‌دهد تا ضمن شناخت ویژگی‌های هر منطقه، ارتباط میان تحولات محلی و منطقه‌ای با روندهای گسترده‌تر نظام بین‌الملل را دنبال کند و کانون‌های تنش را در چارچوبی فراتر از منازعات منفرد و در پیوند با ساختارهای قدرت و تحولات ژئواستراتژیک مورد تحلیل قرار دهد.
مؤلف: دکتر شهره پولاب