پیامدهای جنگ خلیج فارس برای روسیه

دکتر سیروس احمدی نوحدانی
دانشیار جغرافیای سیاسی دانشگاه تربیت مدرس و عضو انجمن ژئوپلیتیک ایران

در سه ماه نخست درگیری خلیج فارس، چند ناو هواپیمابر از مدیترانه به سمت شرق حرکت کرد و چند قطعنامه علیه مسکو روی میز شورای امنیت خاک خورد؟ یعنی کاهش فشار.اینکه روسیه چند سامانه اس-۳۰۰ در سوریه مستقر کرده دیگر مهم نیست، مهم این است که «تمرکز غرب» زیر سایه جنگ جدید گم شد.
حجم توجه رسانه‌ای به اوکراین در هر فصل، بهترین سرنخ برای فهمیدن این است که «فشار تحریمی واقعی» روی روسیه چقدر سبک شده است. از آغاز جنگ آمریکا علیه ایران در اسفند 1404، با توجه به استقرار ناوگان پنجم آمریکا در خلیج فارس و درگیری مستقیم با ایران، توجه جهانی ۷۰٪ بیشتر از قبل به جای اوکراین به خاورمیانه معطوف شده است. حضور نظامی مؤثر آمریکا در شرق اروپا نیز 40 درصد کاهش داشت.برای اولین بار از ۲۰۲۴، فشار بر روسیه در جبهه اوکراین به کمترین سطح خود رسیده است.
تأثیر جنگ بر درآمدهای روسیهدرآمدهای نفتی روسیه که در سال ۲۰۲۵ به دلیل کاهش قیمت‌های جهانی و اعمال تحریم‌های سخت‌تر، با کاهش قابل توجهی مواجه شده بود، پس از بسته شدن تنگه هرمز و جهش قیمت نفت، نه تنها جبران شد، بلکه به سطوح بی‌سابقه‌ای رسید.
– قیمت نفت برنت در آستانه جنگ (اسفند 1404) حدود ۷۰-۷۵ دلار بود.- قیمت نفت پس از بسته شدن تنگه هرمز به ۱۰۰ دلار تا ۱۵۰ دلار در بازارهای فیزیکی آسیا رسید.- پیش‌بینی درآمد نفتی روسیه ۲۰۲۶ (سناریوی پایه): افزایش از ۱۵۸ میلیارد دلار (۲۰۲۵) به ۲۲۹ میلیارد دلار یعنی رشد ۴۵ درصدی.- اگر جنگ خلیج فارس شش ماه دیگر تداوم یابد درآمد نفتی روسیه به ۳۰۴ میلیارد دلار در ۲۰۲۶ می‌رسد.
یک نکته مهم دیگر: در سه هفته اول جنگ، درآمد نفتی روسیه نزدیک به دو برابر شد.
به زبان ساده: تنگه هرمز به «دروازه مالیات‌گیری» از غرب تبدیل شد و روسیه پشت این دروازه، صف خرید برای مشتریان جدید درست کرد. کاهش صادرات نفت ایران، یعنی مشتری جدید برای نفت روسیه.
فراتر از نفت، قطر به عنوان بزرگترین تأمین‌کننده LNG جهان، مورد حملات ایران قرار گرفته است. کارشناسان انرژی تخمین می‌زنند بازسازی زیرساخت‌های گاز قطر حداقل ۳ تا ۵ سال طول بکشد. ۲۰ درصد گاز مایع جهان از تنگه هرمز عبور می‌کند. این یعنی:
– اروپا که پیش‌تر خود را از گاز روسیه مستقل کرده بود، اکنون با کمبود شدید LNG مواجه است. گاز روسیه از مسیر ترکیه و باقیمانده خطوط لوله، دوباره به یک کالای استراتژیک برای اروپا تبدیل می‌شود.- چین ظرفیت «قدرت سیبری» را پیش از موعد به حداکثر رسانده است. کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند صادرات گاز روسیه به چین در سال ۲۰۲6 از ۳۸ میلیارد مترمکعب عبور کند.- هند و پاکستان که وابسته به LNG خلیج فارس بودند، اکنون قطر آسیب دیده است. روسیه در حال بررسی جدی احداث خط لوله گاز به هند از مسیر آسیای مرکزی است.
تفسیر استراتژیک: روسیه که تا پیش از جنگ خلیج فارس در حال از دست دادن سهم بازار گاز اروپا بود، اکنون در آسیا صاحب «بازار فروشنده» شده است. صف مشتریان کشیده‌اند، برای خرید گاز روسیه.
روسیه برنده کوتاه‌مدت، بازنده بلندمدت؟
کارشناسان دو روایت متضاد دارند:
روایت اول (سود کوتاه‌مدت):روسیه اکنون پول کافی برای تأمین مالی جنگ اوکراین دارد. قیمت بالای نفت، کسری بودجه را به مازاد تبدیل کرده. غرب چنان درگیر خاورمیانه است که نه توان تسلیحاتی دارد، نه تمرکز رسانه‌ای برای حفظ فشار بر مسکو.
روایت دوم (هزینه بلندمدت):به گفته توماس گراهام از شورای روابط خارجی: «ادامه جنگ اوکراین به نفع روسیه نیست. جنگ منابع مورد نیاز برای نوآوری فناورانه را به هدر می‌دهد و روسیه را در رقابت جهانی (AI، بیوتکنولوژی، کوانتوم) عقب می‌اندازد». روسیه در شاخص جهانی نوآوری ۲۰۲۵ رتبه ۶۰ را دارد، جایگاهی که با ابرقدرت بودن فاصله زیادی دارد.
پس روسیه در کوتاه‌مدت برنده جنگ خلیج فارس است:- نفتش گران‌تر از همیشه فروش می‌رود.- مشتریان جدید گاز پیدا کرده.- اوکراین از صفحه اول روزنامه‌ها حذف شده.- ناتو مهماتش را در خلیج فارس خرج می‌کند، نه در دونباس.
اما در بلندمدت:- کرملین از معادلات اصلی خاورمیانه حذف شده.- جنگ فرسایشی در اوکراین، روسیه را از رقابت فناورانه با جهان عقب می‌اندازد.- وابستگی به درآمد نفت، همان دامی است که همواره اقتصادهای تک‌محصولی را در تله رشد متوسط گرفتار می‌کند.
روسیه شطرنج را در دو تخته همزمان بازی می‌کند: یکی در اوکراین، یکی در خلیج فارس. تا الان در هر دو جبهه، مهره‌های سودآور جابه‌جا می‌کند. اما هر استراتژیستی می‌داند: بازی همزمان روی دو تخته، یعنی ریسک باختن در هر دو.